SŁOWNIK TEMATÓW I OKREŚLNIKÓW

Słownik tematów i określników dla opracowania przedmiotowego

Słownik haseł przedmiotowych jest podstawowym narzędziem, które służy do wyrażania tematyki książek napływających do zbiorów Połączonych Bibliotek. Służy również pokazaniu ich form, przeznaczenia i poziomu.

Słownik to uporządkowany zbiór terminów, wybranych z piśmiennictwa, stosowanych dla odzwierciedlenia problemów i zagadnień poruszanych w książkach jakie gromadzimy. W porównaniu z innymi słownikami tego rodzaju, takimi jak Słownik Języka Haseł Przedmiotowych Biblioteki Narodowej czy Słownik Języka Haseł Przedmiotowych KABA, użytkowanymi w wielkich bibliotekach uniwersalnych, nasz słownik ma zakres węższy. Słownictwo fachowe wielu dziedzin, które nie wchodzą do naszych księgozbiorów (np. informatyki, rolnictwa, budownictwa, motoryzacji) jest okrojone. Słownik został dostosowany do filozoficzno-socjologicznego profilu zbiorów Połączonych Bibliotek i kładzie się w nim nacisk na terminologię szeroko rozumianych dyscyplin humanistycznych. Ma umożliwiać opracowanie i wyszukiwanie piśmiennictwa od strony rzeczowej, od strony zawartych w nim informacji.

Do słownictwa wchodzącego do Słownika przyjmuje się wyrażenia języka polskiego we współczesnym brzmieniu i zapisie (a więc nie Political correctness tylko Poprawność polityczna, nie Consensus a Porozumienie społeczne). W wersjach oryginalnych pozostawia się terminy, dla których w danej chwili nie ma dobrych odpowiedników polskich (np. Public relations), słowa obce dobrze znane i utarte w obiegu (jak Happening, Internet, Marketing, Media), a także w niezbędnych przypadkach – specjalistyczną terminologię pewnych dziedzin wiedzy.

Słownik nie obejmuje nazw osobowych, tytułów dzieł i czasopism, o których jest mowa w książkach i w zasadzie nie zawiera nazw geograficznych. Nazwy, należące do tych grup obiera się bezpośrednio na podstawie katalogowanego tekstu, tak więc pojawią się one w katalogu.

Podstawowym założeniem Słownika jest, by każde z wprowadzanych doń słów otrzymało możliwie precyzyjne znaczenie. Gdy zachodzi przypadek taki, że jakiś obiekt lub zagadnienie może być opisane przez kilka różnych słów - bliskoznacznych lub synonimicznych, do użytku wprowadza się tylko jedno wybrane. Może ono być zbieżne z terminologią stosowaną w danej książce, ale nie musi. Sprawia to, że piśmiennictwo o określonym przedmiocie gromadzone jest zawsze pod jedną jego nazwą, niezależnie od różnorakiej terminologii podawanej w tekstach. Jednak takie i wszystkie inne wyrażenia odrzucone z użycia przy opracowaniu tekstów są również notowane w Słowniku pod postacią odsyłaczy, opatrzonych skrótem U - „używaj” i wyróżnianych pochyłą czcionką (np. Consensus U Porozumienie społeczne, Łapownictwo U Korupcja).

A więc, Słownik jest alfabetycznie uporządkowanym wykazem wyrażeń powiązanych znaczeniowo. W zrębie głównym Słownika, obejmującym tematy, każdy z tematów otrzymuje t.zw. artykuł przedmiotowy, w którym wykazuje się powiązania danego tematu z pozostałymi. Artykuły takie – mające stały, powtarzający się schemat – są podstawowymi jednostkami strukturalnymi Słownika:
Temat główny – otwierający artykuł
NU - nie używaj; oznacza wyrażenie odrzucone z użycia – miast tego wyrażenia trzeba użyć (U) tematu.
TS - temat szerszy zakresowo, nadrzędny wobec tematu głównego
TK - temat skojarzony z głównym, krzyżowy
TW - temat węższy, podrzędny zakresowo względem głównego
ZT - zobacz też: odsyłacz kierujący do pewnych haseł,
ub wskazujący metodę budowy pewnych haseł.

Kształt i pojemność artykułu zależą przede wszystkim od zakresu tematu jaki otwiera dany artykuł (nie w każdym artykule wystąpią wszystkie elementy schematu). Określniki podane są w postaci osobnych list.

Słownik dostarcza terminologii potrzebnej dla formułowania dla każdej z książek t.zw. haseł przedmiotowych, które syntetycznie i skrótowo mają odwzorować przedmiot, jego kontekst, sposób opracowania i ujęcie (np. filozoficzne lub socjologiczne), wreszcie formę i poziom książki. Hasła przedmiotowe tworzy się (stosownie do treści i formy dokumentów) przy użyciu zapisanych w Słowniku t e m a t ó w i o k r e ś l n i k ó w. Hasło przedmiotowe rozpoczyna się zawsze od tematu, który może być jedno- lub wielowyrazowy.

W wielu przypadkach do scharakteryzowania książki wystarcza hasło przedmiotowe złożone tylko z tematu – nazywamy je hasłem przedmiotowym p r o s t y m. Mamy więc liczne hasła takie jak: Filozofia, Socjologia, Komunikacja językowa, Nauka społeczna Kościoła katolickiego, Obrzędy przejścia i inicjacji. Są to tematy w roli haseł przedmiotowych.

Jednak dla wielu książek rozwiązanie polegające na użyciu tylko tematu nie byłoby wystarczające. Dla takich pozycji tworzy się hasła przedmiotowe, złożone z tematu i określników. Określniki zmieniają znaczenie tematu, uszczegóławiają hasło, sygnalizują ujęcie tematu, podają zakres chronologiczny i zasięg geograficzny omawianych zagadnień. Hasło takie nosi nazwę hasła przedmiotowego r o z w i n i ę t e g o. Szyk określników w haśle rozwiniętym jest ściśle określony i w pełni przedstawia się następująco:
Temat – określnik rzeczowy – określnik geograficzny – określnik chronologiczny – określnik formalny.

Czyli dla przykładu:
Kultura życia codziennego – historia – Europa – 15-16 w. – publikacje popularne
Społeczności miejskie – socjologia – Stany Zjednoczone – od 1945 r. – habilitacje
Transformacja systemu społeczno-gospodarczego – socjologia – Polska – 21 w. – materiały konferencyjne

Występowanie w haśle określników pewnego rodzaju zależy przede wszystkim od elementów treści i formy tekstu opisywanego tym hasłem.

Od elementów treści i formy tekstu, od wewnętrznej złożoności i bogactwa treści zależy również liczba haseł przedmiotowych. Istnieją pozycje, których treść, jak i forma pozwalają się ująć w jednym haśle. Jednak bardzo często jedno hasło nie wystarcza, by dobrze odzwierciedlić omówione w tekście przedmioty lub ważne ich aspekty i wówczas opis przedmiotowy musi liczyć więcej haseł. Mówimy odpowiednio o opisie przedmiotowym jednokrotnym bądź wielokrotnym.

Słownik podlega ciągłej, bieżącej aktualizacji – tak, aby nadążał za zmianami i rozwojem piśmiennictwa, zawierał nowe tematy i opisywał nowe przedmioty rozważań.